چهار سبک دلبستگی در بزرگسالان

چهار سبک دلبستگی در بزرگسالان چیست؟ وقتی برای اولین بار عاشق می ‌شویم، فکر می‌ کنیم همه چیز درباره‌ ی آن شخص خاص است. اما روانشناسان در چند دهه ‌ی گذشته به کشف مهمی رسیده‌اند: شیوه ‌ای که ما عشق می ‌ورزیم، به دیگران نزدیک می‌شویم و در لحظه‌های دشوار رابطه واکنش نشان می‌دهیم، بیش از آنکه به فرد مقابل مربوط باشد، به الگویی بازمی‌ گردد که در سال‌ های نخست زندگی در ذهن ما شکل گرفته است. این الگو را «سبک دلبستگی» می‌نامند.

چهار سبک دلبستگی در بزرگسالان

نظریه‌ ی دلبستگی نخست با کارهای جان بالبی، روانپزشک بریتانیایی، و سپس پژوهش‌های مشهور مری اینسورث روی کودکان آغاز شد. اینسورث در آزمایش معروف «موقعیت ناآشنا» دریافت که کودکان هنگام جدا شدن از مادر و بازگشت او، الگوهای رفتاری متفاوتی نشان می‌ دهند.

بعدها پژوهشگرانی مانند سیمور هازن و فیلیپ شیور این ایده را به بزرگسالان گسترش دادند و نشان دادند همان الگوهای کودکی در روابط عاشقانه‌ی بزرگسالی نیز تکرار می‌شوند. امروزه معمولاً از چهار سبک دلبستگی در بزرگسالان سخن می‌گویند: ایمن، اضطرابی (دوسوگرا)، اجتنابی و آشفته (ترسناک-اجتنابی).

پیش از هر چیز باید یک نکته‌ی مهم را روشن کرد: سبک دلبستگی یک «برچسب» یا «نقص» نیست. هیچ سبکی کاملاً خوب یا کاملاً بد نیست. سبک دلبستگی بیشتر شبیه نقشه‌ای است که نشان می‌دهد ما در موقعیت‌های صمیمیت و تعارض، به طور خودکار چه کاری انجام می‌دهیم. خبر خوب این است که این نقشه ثابت نیست؛ دلبستگی در طول زندگی قابل تغییر است و همین تغییر، یکی از امیدبخش‌ترین یافته‌های روانشناسی روابط است.

سبک ایمن

افراد با سبک دلبستگی ایمن معمولاً احساس می‌کنند که هم می‌توانند به دیگری نزدیک شوند و هم می‌توانند مستقل بمانند. آن‌ها از صمیمیت نمی‌ترسند و از تنها ماندن هم به هم نمی‌ریزند. وقتی شریکشان از آن‌ها فاصله می‌گیرد، وحشت نمی‌کنند و وقتی بیش از حد نزدیک می‌شود، خفه نمی‌شوند. در تعارض، بیشتر احتمال دارد که مستقیم و محترمانه درباره‌ی مشکل حرف بزنند، به جای اینکه سکوت کنند یا حمله کنند.

لنگرگاه آرامش

این سبک معمولاً زمانی شکل می‌گیرد که مراقب اصلی کودک، به اندازه‌ی کافی در دسترس، پاسخگو و قابل پیش‌بینی بوده باشد. البته «به اندازه‌ی کافی» کلید ماجراست؛ هیچ والدی کامل نیست و ایمنی دلبستگی از کمال والدگری نمی‌آید، بلکه از تجربه‌ی قابل اعتماد بودن رابطه می‌آید. افراد ایمن هم گاهی مضطرب یا دلخور می‌شوند، اما معمولاً می‌توانند این احساس‌ها را تنظیم کنند و به رابطه بازگردند.

سبک اضطرابی

افراد با سبک دلبستگی اضطرابی، که گاهی «دوسوگرا» هم نامیده می‌شود، معمولاً به صمیمیت شدید نیاز دارند و در عین حال دائماً نگرانند که مبادا شریکشان آن‌ها را ترک کند. آن‌ها ممکن است به کوچک‌ترین تغییر در لحن پیام یا تأخیر در پاسخ، واکنش شدید نشان دهند و ذهنشان بلافاصله به بدترین سناریوها برود: «شاید دیگر دوستم ندارد»، «شاید کس دیگری را پیدا کرده است».

ترس از رها شدن

این الگو اغلب ریشه در تجربه‌ی کودکی با مراقبی دارد که گاهی در دسترس بوده و گاهی نه؛ گاهی گرم و پاسخگو و گاهی غایب یا بی‌ثبات. کودک در چنین موقعیتی یاد می‌گیرد که برای جلب توجه باید بیشتر تلاش کند، بیشتر بچسبد یا بیشتر نگران باشد. در بزرگسالی، این الگو به شکل نیاز به تأیید مداوم، چک کردن گوشی شریک، یا ترس از طرد شدن در برابر کوچک‌ترین نشانه‌ی فاصله ظاهر می‌شود.

نکته‌ ی مهم این است که پشت این رفتارهای به ظاهر «گیرنده» یا «نیازمند»، ترسی عمیق و کاملاً قابل درک نهفته است: ترس از تنها ماندن. وقتی شریک این ترس را ببیند و به جای انتقاد، با آرامش و اطمینان‌بخشی پاسخ دهد، فضایی برای آرام شدن ایجاد می‌شود.

سبک اجتنابی

افراد با سبک دلبستگی اجتنابی، برعکس، معمولاً به استقلال و فاصله اهمیت زیادی می‌دهند. آن‌ها ممکن است از صمیمیت زیاد احساس ناراحتی کنند، از صحبت درباره‌ی احساسات پرهیز کنند و در موقع تعارض، به جای نزدیک شدن، عقب بکشند یا سکوت کنند. جمله‌ی معروفی که در ذهنشان می‌چرخد این است: «من به کسی نیاز ندارم» یا «بهتر است خودم تنهایی حلش کنم».

ترس از خفه شدن

این سبک اغلب در کودکانی شکل می‌گیرد که یاد گرفته‌اند ابراز نیاز به مراقب، نتیجه‌ای ندارد؛ یا مراقب در دسترس نبوده، یا ابراز احساسات کودک را رد کرده یا حتی مسخره کرده است. چنین کودکی یاد می‌گیرد که برای حفظ آرامش، نیازهایش را سرکوب کند و به خودش تکیه کند. در بزرگسالی، این استقلال افراطی می‌تواند شبیه بی‌تفاوتی به نظر برسد، در حالی که در واقع نوعی سازوکار دفاعی برای دوری از درد طرد شدن است.

بسیاری از افراد اجتنابی در واقع به رابطه نیاز دارند، اما یاد نگرفته‌اند چگونه این نیاز را بیان کنند. وقتی شریکشان از آن‌ها می‌خواهد درباره‌ی احساساتش حرف بزنند، ممکن است احساس کنند در گوشه‌ای گیر افتاده‌اند و به طور خودکار عقب‌نشینی کنند.

سبک آشفته

سبک چهارم، یعنی دلبستگی آشفته یا ترسناک-اجتنابی، ترکیبی پیچیده از دو سبک قبلی است. این افراد هم شدیداً خواهان صمیمیت‌اند و هم از آن می‌ترسند. ممکن است یک روز بسیار نزدیک و گرم باشند و روز بعد ناگهان سرد و دور. درونشان این احساس متناقض می‌چرخد: «می‌خواهم نزدیک شوم، اما می‌ترسم آسیب ببینم.»

کشمکش میان نزدیکی و فاصله

این سبک معمولاً در کودکانی دیده می‌شود که مراقبشان هم منبع ترس بوده و هم منبع آرامش؛ مثلاً والدینی که خودش دچار مشکلات حل‌نشده بوده و گاهی کودک را می‌ترسانده و گاهی به او پناه می‌داده است. کودک در چنین وضعیتی نمی‌داند به کدام سمت برود؛ نزدیک شدن خطرناک است و دور شدن هم تنهایی می‌آورد. در بزرگسالی، این الگو می‌تواند به روابط پرتنش، نوسان‌های شدید عاطفی و دشواری در اعتماد منجر شود.

افراد با سبک آشفته اغلب بیشترین رنج را در روابط تجربه می‌کنند، اما دقیقاً به همین دلیل، اغلب بیشترین بهره را از آگاهی و درمان می‌برند. این سبک نیازمند صبر، حمایت حرفه‌ای و محیط رابطه‌ای امن است.

چگونه سبک خودمان را بشناسیم؟

شناخت سبک دلبستگی خود، اولین قدم است. برای این کار لازم نیست آزمون پیچیده‌ای بدهید؛ می‌توانید از خودتان چند سؤال ساده بپرسید:

وقتی شریکم دیر جواب پیامم را می‌دهد، اولین احساس من چیست؟ نگرانی و تلاش برای تماس بیشتر، یا بی‌تفاوتی و عقب کشیدن؟ وقتی شریکم می‌خواهد درباره‌ی احساساتم حرف بزنم، چه اتفاقی در من می‌افتد؟ احساس امنیت می‌کنم یا احساس می‌کنم دارم خفه می‌شوم؟ در تعارض، معمولاً چه کاری می‌کنم؛ دنبال کردن و اصرار کردن، یا سکوت و فاصله گرفتن؟ وقتی رابطه خوب پیش می‌رود، آیا آرامم یا دنبال نشانه‌ای از خطر می‌گردم؟

پاسخ صادقانه به این پرسش‌ها معمولاً الگوی غالب را نشان می‌دهد. البته بیشتر افراد ترکیبی از چند سبک‌اند و بسته به رابطه یا شرایط، رفتارشان تغییر می‌کند. مهم این است که به جای قضاوت کردن خود، کنجکاوانه به الگوهای تکراری زندگیمان نگاه کنیم.

چگونه سبک همسرمان را بشناسیم؟

شناخت سبک همسر کمی ظریف‌تر است، چون نمی‌توانیم ذهن او را بخوانیم و نباید او را برچسب بزنیم. بهترین راه، مشاهده‌ی رفتار در موقعیت‌های واقعی است، نه در لحظه‌های آسان، بلکه در لحظه‌های دشوار: هنگام تعارض، هنگام فاصله، هنگام نیاز.

اگر همسرتان در تعارض سکوت می‌کند و از بحث فرار می‌کند، ممکن است نشانه‌ی الگوی اجتنابی باشد. اگر در فاصله‌های کوچک مضطرب می‌شود و به تأیید مداوم نیاز دارد، احتمالاً الگوی اضطرابی دارد. اگر هم نزدیکی و هم فاصله او را آشفته می‌کند و رفتارش نوسان دارد، ممکن است سبک آشفته باشد. و اگر می‌تواند هم نزدیک شود و هم مستقل بماند و در تعارض به گفت‌وگو برمی‌گردد، نشانه‌های سبک ایمن را نشان می‌دهد.

نکته‌ی کلیدی این است که به جای تشخیص دادن، گفت‌وگو کنیم. می‌توانیم با احترام بپرسیم: «وقتی ما اختلاف داریم، تو معمولاً چه احساسی داری؟ دوست داری چه کار کنم که راحت‌تر باشی؟» این سؤال‌ها به جای برچسب زدن، پل می‌سازند.

این شناخت چه کاربردی در زندگی روزمره دارد؟

شناخت سبک دلبستگی، وقتی به عمل تبدیل شود، می‌تواند کیفیت رابطه را به شکل محسوسی تغییر دهد. اولین کاربرد، «شخصی‌سازی نکردن» است. وقتی همسرتان در تعارض سکوت می‌کند، به جای اینکه فکر کنید «او به من اهمیت نمی‌دهد»، می‌توانید بفهمید که این سکوت ممکن است سازوکار دفاعی او در برابر احساس غرق شدن باشد. این تغییر نگاه، از یک جنگ قدرت جلوگیری می‌کند.
کاربرد دوم، تنظیم انتظارات است. اگر بدانید همسرتان سبک اجتنابی دارد، می‌فهمید که فشار آوردن برای «همین حالا درباره‌ی احساساتت حرف بزن» احتمالاً نتیجه‌ی معکوس می‌دهد. در عوض، می‌توانید فضایی بدهید و بعداً با آرامش سراغ موضوع برگردید. اگر همسرتان سبک اضطرابی دارد، می‌دانید که یک پیام کوتاه «سلام، امروز سرم شلوغه، شب حرف می‌زنیم» می‌تواند جلوی ساعت‌ها نگرانی را بگیرد.
کاربرد سوم، مدیریت تعارض است. زوج‌هایی که سبک‌های متفاوتی دارند، اغلب در چرخه‌ای گرفتار می‌شوند: یکی دنبال می‌کند و دیگری عقب می‌کشد، و هر دو بیشتر مضطرب می‌شوند. شناخت این چرخه کمک می‌کند که هر دو طرف بفهمند در حال بازی کردن نقش‌های مکمل هستند، نه اینکه دشمن هم باشند. وقتی این چرخه را ببینید، می‌توانید آن را بشکنید: فرد مضطرب کمی آرام‌تر می‌شود و فرد اجتنابی کمی زودتر برمی‌گردد.
کاربرد چهارم، افزایش همدلی است. وقتی بفهمید رفتارهای عجیب همسرتان ریشه در تجربه‌های گذشته‌ی او دارد، به جای خشم، حس کنجکاوی و دلسوزی پیدا می‌کنید. این همدلی، خودش آرام‌کننده‌ترین چیز در رابطه است.
در نهایت، شناخت سبک دلبستگی به ما یادآوری می‌کند که تغییر ممکن است. رابطه‌ای امن با یک فرد قابل اعتماد می‌تواند به تدریج الگوهای قدیمی را بازنویسی کند. این همان چیزی است که پژوهشگران «کسب ایمنی» می‌نامند: ما می‌توانیم در بزرگسالی، از طریق رابطه‌های سالم و آگاهانه، یاد بگیریم به شیوه‌ای امن‌تر دوست بداریم.