نظریه دوسوگرایی هیجانی چیست؟ چرا همزمان عاشق و متنفر، شاد و غمگین، یا نزدیک و دور هستیم؟ آیا تا به حال برایتان پیش آمده که نسبت به یک نفر، همزمان احساس عشق شدید و نفرت عمیق داشته باشید؟ یا برای یک موقعیت، مثلاً شروع یک شغل جدید، هم هیجان زده باشید و هم به شدت مضطرب؟
نظریه دوسوگرایی هیجانی
شاید نسبت به خانواده تان، در یک لحظه حس قدردانی بی نهایت و در لحظه ای دیگر، حس خفگی و دلزدگی داشته باشید. این احساسات متناقض، شما را دیوانه نمی کنند و نشانه ی ضعف شخصیت یا دوگانگی بیمارگونه نیستند. آنها یک ویژگی بنیادین، طبیعی و بسیار انسانی به نام «دوسوگرایی هیجانی» یا «دوگانگی عاطفی» هستند.
این مفهوم که ریشه ای دیرینه در فلسفه و ادبیات دارد، در چند دهه ی اخیر به یکی از جذاب ترین و چالش برانگیزترین حوزه های مطالعه در روان شناسی و علوم اعصاب تبدیل شده است. نظریه ی دوسوگرایی هیجانی به ما می گوید که ذهن انسان، یک سیستم سادهی روشن/ خاموش نیست که فقط «خوشحال» یا «ناراحت»، «دوست» یا «دشمن» را بشناسد.
ذهن ما یک ارکستر پیچیده است که در آن، نت های متضاد می توانند همزمان بنوازند و یک سمفونی غنی، هرچند گاه ناهماهنگ، خلق کنند. اما چرا مغز ما این گونه طراحی شده است؟ چه فایده ای دارد که همزمان حسهای متناقض را تجربه کنیم و چه زمانی این دوسوگرایی از یک ویژگی سالم به یک معضل روان شناختی تبدیل می شود؟
از یک مفهوم فلسفی تا یک واقعیت عصبی
برای درک بهتر این پدیده، بیایید ابتدا ببینیم در مغز ما چه می گذرد. تصور کنید در حال خوردن یک تکه شکلات تلخ بسیار مرغوب هستید. لحظه ی اول، طعم غنی و عمیق آن به شما لذت می دهد و مغز شما دوپامین (همان انتقال دهنده ی پاداش و لذت) ترشح می کند.
اما در همان لحظه، کمی تلخی آن، یک هشدار کوچک در سیستم مغزی شما ایجاد می کند. این دو واکنش کاملاً مجزا و همزمان در دو مدار متفاوت مغزی رخ می دهند. یکی در «سیستم پاداش» (که در اعماق مغز قرار دارد) و دیگری در «سیستم بازدارندگی و هشدار» (که بیشتر در بخش های جلویی و قدیمی تر مغز فعال است).
نکته ی شگفت انگیز این است که این دو سیستم، همزمان و مستقل از هم فعال می شوند. قدیمی ترین نظریه های روان شناسی، مانند نظریه ی فروید، دوسوگرایی را به عنوان یک تعارض ناخودآگاه بین «خواسته های غریزی» و «ممنوعیت های اخلاقی» تفسیر می کردند. اما عصب شناسی مدرن دیدگاهی کاملاً متفاوت ارائه می دهد.
امروز می دانیم که دوسوگرایی، نتیجه ی وجود «دو شبکه ی ارزشیابی» مجزا در مغز است: شبکه ای که به سرعت به محرک های مثبت واکنش نشان می دهد و شبکه ای که به محرک های منفی حساس است. این دو شبکه می توانند به طور هم زمان به یک محرک واحد (مثل یک شخص، یک شغل یا حتی یک خاطره) پاسخ دهند و بنابراین، احساسات متناقض را در یک لحظه ی واحد تولید کنند.
تحقیقات تصویربرداری مغزی در دهه ی اخیر، از جمله مطالعات ام آر آی کارکردی (fMRI) که در دانشگاه های معتبری مانند استنفورد و امآیتی انجام شده، نشان داده است که افراد با دوسوگرایی بالا، فعالیت بیشتری در «قشر سینگولیت قدامی» و «قشر پیشانی میانی» نشان می دهند. این مناطق، بخش هایی از مغز هستند که با «مدیریت تعارض» و «تحمل ابهام» در ارتباط اند. یعنی مغز افراد دوسوگرا، بیشتر درگیر پردازش اطلاعات متناقض است و این لزوماً یک نقص نیست؛ بلکه نشانه ی بلوغ شناختی و انعطاف پذیری ذهنی است.
چرا احساسات متناقض به بقای ما کمک کردند؟
اگر از دیدگاه تکامل به این پدیده نگاه کنیم، دوسوگرایی هیجانی یک «آسیب شناسی» نیست، بلکه یک «ابزار بقا»ی هوشمندانه است. اجداد اولیهی ما در محیط های پرخطر زندگی می کردند و باید همزمان چندین متغیر را ارزیابی می کردند.
مثلاً، دیدن یک منبع غذایی جدید، هم احساس اشتیاق (به دلیل انرژی زا بودن) و هم احساس ترس (به دلیل احتمال سمی بودن یا خطرناک بودن) را برمیانگیخت. کسی که فقط اشتیاق را تجربه م یکرد، ممکن بود مسموم شود و کسی که فقط ترس را تجربه میکرد، ممکن بود از گرسنگی بمیرد. اما نیایی که همزمان هر دو حس را داشت، با احتیاط پیش می رفت، کمی از آن غذا را می چشید و اگر خطری نبود، از آن بهره می برد.
این مدل، دقیقاً در مورد روابط انسانی امروزی هم صادق است. در یک رابطه ی عاطفی، دوسوگرایی به ما کمک می کند که نه کورکورانه عاشق شویم و نه بی دلیل از کسی فرار کنیم. می توانیم همزمان عشق و محبت را حس کنیم، اما نسبت به نقاط ضعف یا رفتارهای بالقوه ی آسیبزنندهی طرف مقابل هم هوشیار باشیم. به عبارت دیگر، دوسوگرایی، «سیستم هشدار اولیه» ما در برابر خطرات پنهان در روابط است؛ همان طور که برای انسان اولیه، این سیستم، «سیستم هشدار اولیه» در برابر خطرات فیزیکی بود.
بنابراین، اگر شما در برخی موقعیت های زندگی دچار تردید و احساسات متناقض می شوید، بدانید که این یک «نقص طراحی» نیست؛ این یعنی مغز شما در حال انجام یک ارزیابی جامع و چندلایه است. شما در حال انجام کاری هستید که مغزتان برای هزاران سال تکامل یافته تا انجام دهد: سنجش جوانب مختلف یک موقعیت پیچیده، قبل از تصمیم گیری.
دوسوگرایی سالم در مقابل دوسوگرایی بیمارگونه
در اینجا باید یک مرز باریک اما حیاتی را مشخص کنیم. همهی دوسوگرایی ها یکسان نیستند. روان شناسان بین دو نوع اصلی دوسوگرایی تمایز قائل می شوند: دوسوگرایی «موقعیتی» و دوسوگرایی «صفتی» یا «مزمن».
دوسوگرایی موقعیتی
همان چیزی است که ما بهعنوان یک پاسخ عادی و موقت به موقعیت های پیچیدهی زندگی تجربه میکنیم. مثلاً، شب قبل از مهاجرت به یک شهر جدید، هم هیجان زدهاید و هم غمگین از ترک وطن. یا وقتی یک دوست صمیمی تصمیم می گیرد به شهر دیگری نقل مکان کند، هم برای خوشبختی او خوشحال اید و هم از دوری او ناراحت.
این نوع دوسوگرایی، معمولاً موقتی است و با تطابق فرد با شرایط جدید، از بین می رود یا به یک احساس غالب (مثلاً هیجان بیشتر) تبدیل می شود. این نوع دوسوگرایی، نشانه ی سلامت روان و قدرت انطباق پذیری است.
دوسوگرایی صفتی یا مزمن
وضعیت کاملاً متفاوتی است. در این حالت، فرد در اکثر موقعیت های زندگی، به ویژه در روابط مهم و هویتی خود، دچار یک کشمکش عاطفی دائمی و فلج کننده میشود. فرد نمیتواند در مورد شغل، رابطه یا حتی ارزش های اصلیاش به یک جمع بندی نسبی برسد.
هر تصمیمی، هرچند کوچک، به یک نبرد داخلی طاقت فرسا تبدیل می شود. این نوع دوسوگرایی، نه تنها سالم نیست، بلکه با اختلالاتی مانند «افسردگی»، «اختلال شخصیت مرزی» و «اختلال وسواس فکری-عملی» ارتباط نزدیکی دارد. در این حالت، به جای اینکه فرد از هر دو جنبه ی یک موضوع بیاموزد، در یک «حالت تعلیق مزمن» گرفتار می شود که او را از هرگونه اقدام و پیشرفت بازمی دارد.
تحقیقات نشان داده است که در دوسوگرایی مزمن، «مدارهای پیشانی- لیمبیک» مغز (که مسئول تنظیم احساسات و تصمیم گیری هستند) دچار نوعی عدم تعادل یا خستگی مزمن می شوند. یعنی مغز آنقدر درگیر پردازش تضادهای عاطفی می شود که دیگر انرژی کافی برای انتخاب و اقدام ندارد. در نتیجه، فرد در یک گرداب بی پایان از «بله ولی نه» و «دوست دارم اما از آن متنفرم» غرق می شود و این، خود منبع اصلی استرس و ناکامی می گردد.
دوسوگرایی در روابط
شاید هیچ جا دوسوگرایی هیجانی به اندازهی روابط عاطفی و خانوادگی خود را نشان ندهد. ضرب المثل قدیمی «عشق و نفرت نزدیک ترین مفاهیم به یکدیگرند» یک حقیقت علمی عمیق دارد. در روابط صمیمانه، منبع اصلی دوسوگرایی، «وابستگی» است. هرچه به یک نفر نزدیک تر و وابسته تر باشیم، رفتارها و کلمات او تأثیر بیشتری بر ما دارند و بنابراین، قطبهای مثبت و منفی عواطف ما، فاصله ی کمتری با هم پیدا میکنند.
عشق و نفرت، دو روی یک سکه
یک همسر یا یک مادر، میتواند در یک روز، هم منبع آرامش و عشق شما باشد (چون به شما گوش می دهد و حمایت تان میکند) و هم منبع ناامیدی و خشم (چون نیازهای شما را نادیده می گیرد). در یک خانواده، دوسوگرایی بین «تمایل به استقلال» و «نیاز به تعلق» یک کشمکش همیشگی و طبیعی است.
در واقع، روان شناسان رشد معتقدند که شکل گیری هویت سالم در نوجوانی و جوانی، بدون عبور از یک دوسوگرایی شدید نسبت به خانواده، تقریباً غیرممکن است. شما باید همزمان هم با خانواده ی خود احساس نزدیکی کنید و هم از آنها فاصله بگیرید تا هویت مستقلی بسازید.
نظریه دوسوگرایی هیجانی
دوسوگرایی در روابط، تا زمانی که موقتی و بیان شده باشد، می تواند بسیار سالم باشد. آن دسته از زوج هایی که اجازه می دهند احساسات متناقضشان به صورت شفاف در گفت وگوهای روزمره ظاهر شود (مثلاً می گویند: «از این رفتار تو ناراحت شدم، اما هنوز هم دوستت دارم»)، روابط مستحکم تری دارند.
زیرا آنها به یکدیگر این پیام را می دهند که رابطه شان آنقدر امن است که حتی احساسات منفی هم می تواند در آن جایی داشته باشد، بدون اینکه تهدید کننده ی کلیت رابطه باشد.
اما در روابط ناسالم، دوسوگرایی به صورت خاموش و سرکوب شده باقی می ماند. فرد به جای بیان تضاد درونی اش، یا به شدت ایده آل سازی می کند (فقط جنبههای مثبت را می بیند) یا به شدت تحقیر و بی ارزش سازی (فقط جنبه های منفی را می بیند). این نوع دوسوگرایی سرکوب شده، معمولاً ناگهان و به صورت انفجاری بروز می کند.
No comment